starożytny rzym

Panteon i Partenon

Fasada Panteonu - rysunek. Panteon został wybudowany w Starożytnym Rzymie w latach 118- 128 jako świątynia wszystkich bogów. Jego bryła składa się z tradycyjnie zaprojektowanego portyku z potrójną kolumnadą oraz rotundy. Tutaj kluczowe było wnętrze- szczególnie wnętrze rotundy. Kopuła, która ją przykrywa posiada średnicę 43,2 m (dla porównania kopułą bazyliki św Piotra ma średnicę 46 m) a oculus (czyli otwór na środku) 8,5 m. Jest to budynek absolutnie przełomowy pod względem konstrukcji a także formy. Do jego budowy został użyty beton, który ułożony warstwowo (od najcięższego do najlżejszego) tworzy tak niesamowite możliwości konstrukcyjne (trawertyn, tuf, cegła, lekki pumeks wulkaniczny).
| MamaArchitekt

Wiele razy spotkałam się z tym, że budynki: Partenon i Panteon są ze sobą mylone. Czasem bywają traktowane jako jeden obiekt. Zupełnie mnie to nie dziwi, gdyż ich nazwy są do siebie łudząco podobne. Zatem przyjrzyjmy się im bliżej.

Rys. 1 Partenon i Panteon- porównanie. (rysunki autorskie)

Najważniejsze informacje


Partenon jest świątynią powstałą w Starożytnej Grecji na wzgórzu Akropol, której budowa rozpoczęła się w 447 r. p.n.e. Zbudowana ku czci Ateny Parthenos, została wzniesiona na planie prostokąta i otoczona z czterech stron pojedynczą kolumnadą. Posiadała dwuspadowy dach oraz dwa, bogato zdobione przyczółki. W ogólnym założeniu budynek miał być efektowny przede wszystkim z zewnątrz, ponieważ właśnie w ten sposób był oglądany. Wierni nie mieli wstępu do jego wnętrza. Do kształtowania zewnętrznej formy oprócz wysokiej jakości rzeźb wykorzystano także złudzenia optyczne, które wpłynęły znacząco na sposób postrzegania bryły. 

Rys. 2 Widok Partenonu z zewnątrz (rysunek autorski, rekonstrukcja)


Panteon został wybudowany w Starożytnym Rzymie w latach 118- 128 jako świątynia wszystkich bogów. Jego bryła składa się z tradycyjnie zaprojektowanego portyku z potrójną kolumnadą oraz rotundy. Tutaj kluczowe było wnętrze- szczególnie wnętrze rotundy. Kopuła, która ją przykrywa posiada średnicę 43,2 m (dla porównania kopułą bazyliki św Piotra ma średnicę 46 m) a oculus (czyli otwór na środku) 8,5 m. Jest to budynek absolutnie przełomowy pod względem konstrukcji a także formy. Do jego budowy został użyty beton, który ułożony warstwowo (od najcięższego do najlżejszego) tworzy tak niesamowite możliwości konstrukcyjne (trawertyn, tuf, cegła, lekki pumeks wulkaniczny).

Rys. 3 Widok Panteonu z zewnątrz (rysunek autorski)

Więcej o budynkach


Partenon

Bazowe informacje 

Partenon był budowany w okresie rozwoju kulturalnego w Starożytnej Grecji. W czasie trwania 50 letniego pokoju pomiędzy wojnami perskimi a wojną peloponeską. Ówczesny przywódca i wojskowy Perykles  w roku 447 p.n.e. ; aby ukazać polityczną dominację państwa; zlecił spektakularną budowę na wzgórzu Akropol. Była to najprawdopodobniej odbudowa Partenonu czyli świątyni ku czci Ateny Parthenos. Architektami tego obiektu byli Kallikrates oraz Iktionos. Wykonanie posągu Ateny zostało zlecone rzeźbiarzowi Fidiaszowi. Większość obiektu została ukończona do 438 roku p.n.e. na igrzyska panatenajskie.

Bryła

Partenon jest perypterosem, czyli świątynią na planie prostokąta, którą otacza pojedyncza kolumnada. To ona wraz z rzeźbami na przyczółkach oraz belkowaniu odpowiada za zewnętrzny efekt wizualny. Budynek stanowił zatem obiekt zewnętrznej kontemplacji. We wnętrzu naosu znajdował się 11 metrowej wysokości bogato zdobiony posąg Ateny. Tło dla niego tworzyła 2 kondygnacyjna kolumnada. Przez to rzeźba sprawiała wrażenie jeszcze wyższej niż była w rzeczywistości
Budynek stanowi mieszankę elementów doryckich i jońskich.  Zewnętrzna kolumnada posiada kolumny w stylu doryckim. W jońskim natomiast najprawdopodobniej wewnętrzne, które otaczały rzeźbę. 

Dalsze losy budynku

Partenon wielokrotnie zmieniał swoją funkcję. Ok. 600 r. został przekształcony na chrześcijański kościół a następnie w 1458 r. na meczet. W XVII wieku znajdował się w nim magazyn amunicji, który w 1687 r. został w większości zniszczony przez jej wybuch.

Rys. 4 Widok na wzgórze Akropol (opracowanie autorskie, rekonstrukcja)


Panteon


Bazowe informacje

Panteon, inaczej Sancta Maria Rotonda, został ufundowany przez cesarza Hadriana i wybudowany w Rzymie w latach 118-128. Była to świątynia wszystkich bogów, która ok. 609 r. została zamieniona na kościół przez papieża Bonifacego IV.

Rys. 5 Wnętrze panteonu (rysunek autorski)


Bryła

Budynek jest połączeniem ówcześnie tradycyjnych form architektonicznych z zupełnie nowatorską konstrukcją. Tradycyjny portyk z potrójną kolumnadą wprowadza odbiorcę wprost do rotundy zaprojektowanej na planie okręgu. Jest ona przykryta kopułą o średnicy 43,2 m z oculusem o średnicy 8,5m.
Do budowy obiektu został użyty beton, który ułożony warstwowo (od najcięższego do najlżejszego) tworzy tak niesamowite możliwości konstrukcyjne (trawertyn, tuf, cegła, lekki pumeks wulkaniczny).

Rys. 6 Widok kopuły z oculusem (rysunek autorski)

Dalsze losy budynku

Ok. 609 roku Panteon został przekazany papieżowi Bonifacemu IV, który zaadaptował świątynię na kościół chrześcijański. Wiele elementów wnętrza zostało z niego usuniętych. Po obu stronach budynku zostały dobudowane wieże, które następnie usunięto. Obecnie obiekt pełni funkcję kościoła katolickiego.

Bibliografia

  1. Watkin D., Historia architektury zachodniej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001, 2006.
  2. Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.
  3. The Editors of Encyclopaedia Britannica: Parthenon. W: Encyklopedia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc., 2018-11-01. (ang.)

Spis ilustracji

  • Rys. 1 Partenon i Panteon- porównanie. (rysunki autorskie)
  • Rys. 2 Widok Partenonu z zewnątrz (rysunek autorski, rekonstrukcja)
  • Rys. 3 Widok Panteonu z zewnątrz (rysunek autorski)
  • Rys. 4 Widok na wzgórze Akropol (opracowanie autorskie, rekonstrukcja)
  • Rys. 5 Wnętrze panteonu (rysunek autorski)
  • Rys. 6 Widok kopuły z oculusem (rysunek autorski)

Co znajdowało się w I w. na miejscu obecnej bazyliki św. Piotra w Rzymie? Czym jest bazylika?

Rysunek. Przykładem wczesnochrześcijańskiej bazyliki jest nieistniejąca już bazylika św. Piotra w Rzymie. Jej budowa rozpoczęła się ok. 324 r. w miejscu, gdzie znajduje się obecny kościół pod tym samym wezwaniem. Została wzniesiona jako memori nad grobem świętego Piotra. Było to więc martyrium będące celem licznych pielgrzymek. Dlatego właśnie między nawą główną a absydą zlokalizowano bardzo szeroki transept (miejsce po którym mogliby krążyć wierni aby oddać cześć memori świętego, które usytuowane było pod baldachimem wspartym na spiralnie skręconych kolumnach). Była to bazylika 5 nawowa. Ściany nawy głównej wsparte były na architrawach. Przed bazyliką znajdowało się atrium, na środku którego zlokalizowana była fontanna w kształcie szyszki służąca do rytualnego obmywania. Budynek został rozebrany w 1506 roku.
| MamaArchitekt

Czy wiedzieliście co znajdowało się na początkach chrześcijaństwa w miejscu obecnej bazyliki św. Piotra? Zastanawialiście się kiedyś czym jest bazylika i skąd pochodzi ta forma budynku? Ten artykuł udzieli odpowiedzi na te oraz wiele innych pytań. 
Wyruszmy w podróż po architekturze bazylik!

Spory o pochodzenie bazyliki

Zwykle gdy mówimy o bazylice mamy na myśli tytuł honorowy udzielany kościołom w Kościele katolickim. Czy jest to jednak jedyne znaczenie tego słowa? Skąd ono pochodzi?

Pierwotne znaczenie słowa “bazylika” jest pochodzenia greckiego i oznacza “królewski”. Czy to oznacza, że architektura naszych współczesnych bazylik jest inspirowana świątyniami greckimi? Najprawdopodobniej nie. A na pewno nie w sposób bezpośredni. Greckie świątynie były otoczone wokół kolumnadą, wierni nie mogli do nich wchodzić, a wnętrze było zwykle także mniej rozbudowane niż naszych kościołów. 

Rys. 1 Partenon- grecka świątynia (szkic autorski)

Gdy poszukamy dalej okaże się, że w Starożytnym Rzymie budowano budynki użyteczności publicznej zwane bazylikami. Były to obszerne i wielofunkcyjne obiekty. Składały się one z kilku naw i posiadały apsydy- zupełnie jak współczesne kościoły. To właśnie rzymskie bazyliki były przez wiele lat uznawane za bezpośrednią inspirację dla wczesnochrześcijańskich bazylik. Czy jednak słusznie?

W 1917 roku dokonano bardzo ciekawego odkrycia. Okazało się, że w Rzymie przy Porta Maggiore znajduje się podziemna świątynia. Nie była to jednak świątynia związana z chrześcijaństwem, ale budowlą kultu jednej z pogańskich sekt. Pochodzi ona prawdopodobnie z I wieku naszej ery. Jest to małe pomieszczenie mające nie więcej niż 12 metrów długości. Posiada: nawę główną, nawy boczne, filary, apsydę. Wygląda zupełnie jak chrześcijańska kaplica. Wiele osób zatem dopatruje się w świątyni przy Porta Maggiore najbardziej bezpośredniego wpływu na kształt wczesnochrześcijańskich bazylik.

Myślę, że architektura zarówno wtedy jak i dzisiaj się przenika wywierając na siebie wpływ. Przedstawię Wam dokładniej jak wyglądały bazyliki rzymskie, które na świątynie przy Porta Maggiore miały bez wątpienia wpływ.   

Rys. 2 Szkic formy bazyliki przy Porta Maggiore w Rzymie (szkic autorski)

Starożytny Rzym


Forma architektoniczna nazwana bazyliką, która pojawiła się w Starożytnym Rzymie była reprezentacyjną budowlą, która pełniła wiele funkcji. Był to zarówno targ, giełda, jak i sąd. Lokalizowano ją przy placach targowych. Stała się także stałym elementem forum (przestrzeni o funkcjach społecznych, politycznych oraz reprezentacyjnych). 

Rzymska bazylika była budynkiem wielonawowym. Jego nawa główna była podwyższona i była bezpośrednio doświetlona. Oddzielona była od naw bocznych rzędami kolumn lub filarów. Posiadała apsydę znajdującą się najczęściej przy krótszej ścianie budynku, naprzeciwko wejścia. Apsyda była miejscem podkreślonej randze: sprawowano tam sądy, nadzorowano targ itp.

Rys. 3 Bazylika Maksencjusza w Rzymie. Rzut, przekroje. (autorska grafika na podstawie materiałów z: /www.flickr.com/ oraz Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.)

Bazylika jako forma

Forma rzymskiej bazyliki została zaadaptowana do potrzeb Kościoła katolickiego. Pierwsi chrześcijanie zdecydowali się więc na wykorzystanie istniejącej formy budynku świeckiego. Zarówno funkcjonalnie (służyła do odbywania się zgromadzeń), jak i ideowo (była pozbawiona skojarzeń związanych z pogaństwem) odpowiadała wymaganiom tworzonego Kościoła.

Była ona wielokrotnie modyfikowana i dostosowywana do aktualnie panującej mody czy też osiągnięcia określonych celów projektowych. Jednakże aby rozpoznać bazylikę wystarczy przyjrzeć się dwóm kluczowym elementom, które są niezmienne. Bazylika:

  • to kościół podłużny, którego nawa główna jest wyższa od naw bocznych,
  • posiada okna umieszczone powyżej dachu naw bocznych.
Rys. 4 Schemat bazyliki wczesnochrześcijańskiej (rysunek autorski na podstawie materiałów z: Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.)

Bazylika wczesnochrześcijańska

Bazylika wczesnochrześcijańska swoją formą symbolizuje drogę ku świętości. Na jej końcu znajduje się apsyda z ołtarzem, gdzie dokonuje się przeistoczenie. Taka bazylika składa się zwykle z nawy głównej i dwóch naw bocznych oddzielonych od nawy głównej rzędami kolumn. Wspomniana wcześniej apsyda znajdowała się po stronie wschodniej kościoła. Po stronie zachodniej kruchta (tzw. narteks) oraz atrium. W tej formie najważniejsze było to, że tworzyła miejsce gdzie wierni mogli się gromadzić oraz klarowność motywu drogi.

Rys. 5 Rzut wczesnochrześcijańskiej bazyliki św. Piotra (grafika autorska na podstawie materiałów z: https://encyklopedia.pwn.pl)

Podsumowując, elementy bazyliki były rozmieszczone od zachodu w następujący sposób:

  1. otwarte atrium ze studnią i kolumnowymi krużgankami
  2. narteks, czyli przedsionek
  3. nawę główną wyższą od naw dwóch lub czterech naw bocznych
  4. transept, czyli nawa poprzeczna
  5. ołtarz
  6. apsyda z tronem biskupim, czyli katedrą.

Stara bazylika św. Piotra

Przykładem wczesnochrześcijańskiej bazyliki jest nieistniejąca już bazylika św. Piotra w Rzymie. Jej budowa rozpoczęła się ok. 324 r. w miejscu, gdzie znajduje się obecny kościół pod tym samym wezwaniem. Została wzniesiona jako memori nad grobem świętego Piotra. Było to więc martyrium będące celem licznych pielgrzymek. Dlatego właśnie między nawą główną a absydą zlokalizowano bardzo szeroki transept (miejsce po którym mogliby krążyć wierni aby oddać cześć memori świętego, które usytuowane było pod baldachimem wspartym na spiralnie skręconych kolumnach). Była to bazylika 5 nawowa. Ściany nawy głównej wsparte były na architrawach. Przed bazyliką znajdowało się atrium, na środku którego zlokalizowana była fontanna w kształcie szyszki służąca do rytualnego obmywania. Budynek został rozebrany w 1506 roku. 

Rys. 6 Wczesnochrześcijańska bazylika św. Piotra (szkic autorski na podstawie rysunku: H.W. Brewera z 1891r.)

Mam nadzieję, że ten artykuł przedstawił Wam kilka ciekawostek związanych z powstawaniem bazylik. Wiecie już, że nie tylko kościoły bywały bazylikami oraz o tym, iż nie każdy kościół jest bazyliką. Życzę Wam dużo radości z poszukiwania tego typu budynków w Waszych miejscowościach!

Bibliografia:

  1. Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.
  2. Pevsner N., Historia architektury europejskiej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2013.
  3. Watkin D., Historia architektury zachodniej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001, 2006.
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Porta_Maggiore_Basilica [data dostępu 11.05.2020r.]
  5. https://encyklopedia.pwn.pl  [data dostępu 11.05.2020r.]

Spis ilustracji:

  • Rys. 1 Partenon- grecka świątynia (szkic autorski)
  • Rys. 2 Szkic formy bazyliki przy Porta Maggiore w Rzymie (szkic autorski)
  • Rys. 3 Bazylika Maksencjusza w Rzymie. Rzut, przekroje. (autorska grafika na podstawie materiałów z: /www.flickr.com/ oraz Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.)
  • Rys. 4 Schemat bazyliki wczesnochrześcijańskiej (rysunek autorski na podstawie materiałów z: Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.)
  • Rys. 5 Rzut wczesnochrześcijańskiej bazyliki św. Piotra (grafika autorska na podstawie materiałów z: https://encyklopedia.pwn.pl)
  • Rys. 6 Wczesnochrześcijańska bazylika św. Piotra (szkic autorski)