Na dzisiaj przygotowałam wpis w sam raz dla miłośników dobrej architektury. Opowiem Wam o absolutnie zjawiskowym kościele. Jego wnętrze jest tak małe, że zmieściłoby się w jednym z filarów bazyliki św. Piotra mieszczących się na skrzyżowaniu naw. Mimo niewielkich rozmiarów, jego niespotykany urok potrafi być dla zwiedzającego prawdziwym zaskoczeniem. Ten skromny budynek, którego siła tkwi w dobrze przemyślanej prostocie, został zaplanowany w sposób łączący w sobie zmysł analityczny architekta z jego wyjątkową wrażliwością. 

Początki

Prace przy kościele San Carlo alle Quattro Fontane (czyli kościoła pw. św. Karola przy Czterech Fontannach) zostały rozpoczęte w 1633 roku.  Kościół zlokalizowany jest w skromnej części Rzymu przy wąskiej uliczce Via del Quirinale, obok skrzyżowania z czterema fontannami na rogach budynków. Zaprojektował go pro bono, dla zakonu trynitarzy bosych, jeden z najbardziej utalentowanych barokowych architektów: Francesco Borromini. Architekt ten, który w rzeczywistości nosił nazwisko Castello, pochodził z rodziny kamieniarzy. Znany był ze swojego nieustępliwego charakteru, przekonania o słuszności własnych poglądów, braku gotowości do dostosowania się do wymagań klientów. Te cechy połączone z niezwykłym talentem sprawiły, że co prawda nie wybudował on wielu budynków, ale te zrealizowane były absolutnie nietuzinkowe. Są to obiekty, na których ostateczny kształt, jego klienci mieli nikły wpływ. 🙂

Wyjątkowa symbolika: plan kościoła  

Plan kościoła San Carlo alle Quattro Fontane ilustruje zupełnie nowe myślenie o przestrzeni i duchowości. Nie jest on zaprojektowany, tak jak większość kościołów, na łatwo dostrzegalnym planie krzyża łacińskiego albo greckiego. Owszem, przekształcony plan krzyża greckiego można znaleźć po dłuższym przyjrzeniu się tej kompozycji, jednak nie on był sednem pomysłu. Tutaj, ważna była geometryczna kompozycja trójkąta i koła oraz ich symbolika. Dwa trójkąty równoboczne zostały rozmieszczone w taki sposób aby utworzyć kształt diamentu. Środki ich płaszczyzn użyto do w rysowania okręgów, które wskazują zewnętrzne załamania elipsy. Użycie tych figur było w pełni uzasadnione. Trójkąt jest symbolem Trójcy Świętej, podczas gdy koło symbolizuje nieskończoność. 

Nisze utworzone poprzez największe elipsy tworzą: część wejściową do kościoła, ołtarz, boczne kaplice. Reszta nisz w tej rozedrganej przestrzeni wypełniona jest rzeźbami lub pozostawiona pusta. Całość budynku jest koloru białego z drobnymi detalami kolorystycznymi. Tutaj najważniejsze nie są same zdobienia, ale wrażenie. Cały budynek jest dynamiczną rzeźbą do której wchodzimy.

Plastyczność formy

Wystudiowany obrys ścian w przyziemiu, tworzy wrażenie falowania całej przestrzeni, nadaje jej dynamiki. 16 wąskich kolumn w jej wnętrzu ciągnie wzrok widza ku górze, podobnie jak w wielkich gotyckich katedrach. Obrys ścian przechodząc w kopułę, staje się owalem. 

Na kopule możemy także znaleźć kilka ciekawych zabiegów kompozycyjnych. Znajduje się na niej rysunek kasetonowy, złożony z ośmiokątów, sześciokątów oraz krzyży. Są to głębokie wyżłobienia na powierzchni kopuły w białym kolorze, podobnie jak reszta kościoła, obwiedzione delikatną złotą ramką. Aby uzyskać wrażenie większej głębi, wielkość figur geometrycznych stopniowo się zmniejsza w miarę zbliżania do środka kopuły. 

Motyw trójkąta i okręgu znajduje się także na środku kopuły, gdzie znajduje się gołąb otoczony trójkątem wpisanym w koło, jako symbol Ducha Świętego otoczonego Trójcą Świętą i nieskończonością. Zza tej kompozycji dociera światło, które jako jedno z nielicznych wlewa się do wnętrza. Inne ukryte źródła światła znajdują się także w kopule. Ośmioboczne okna skryte są za wyrzeźbionymi liśćmi w taki sposób, że stają się niewidoczne z poziomu posadzki.

Odbicie owalnego rysunku kopuły znajdziemy na posadzce kościoła, gdzie szare kamienie wśród białego marmuru promieniują z centralnej jej części stanowiąc kontrapunkt dla przestrzeni powyżej.

Falująca fasada budynku, ukończona już po śmierci Borrominiego, jest kompozycją form wklęsłych i wypukłych. Jest to śmiała próba wprowadzenia całych ścian w ruch. Na poziomie parteru fasady mamy rytm: wklęsłość- wypukłość- wklęsłość, podczas gdy na wyższej kondygnacji dzieje się na odwrót: wypukłość- wklęsłość- wypukłość. 

---

Czy na niewielkiej przestrzeni i za stosunkowo niewielkie pieniądze można zaprojektować coś absolutnie zjawiskowego? Ten przykład pokazuje, że to się zdarza. Potrzeba do tego połączenia niezwykłego talentu i ogromnego zrozumienia ze strony inwestora. Wszystko co jest nowe, często budzi w nas zaskoczenie.

Życzmy sobie aby w dzisiejszych czasach powstawało jak najwięcej dobrej architektury. 

Bibliografia

1. Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.
2. Morrissey J., Geniusze Rzymu, Vizja Press&IT, Warszawa 2007.
3. Pevsner N., Historia architektury europejskiej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2013.
4. Watkin D., Historia architektury zachodniej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001, 2006.

Ilustracje:

• Rys. 1 Wnętrze kościoła San Carlo alle Quattro Fontane (szkic autorski)
• Rys. 2 Geometryczna analiza formy (rysunek autorski)
• Rys. 3 Rzut kościoła San Carlo alle Quattro Fontane (źródło: https://pl.wikipedia.org /Wikimedia Commons)
• Rys. 4 Widok na kopułę od wnętrza kościoła San Carlo alle Quattro Fontane (rysunek autorski)
• Rys. 5 Fasada kościoła San Carlo alle Quattro Fontane (rysunek autorski)