Pamiętajcie może mit grecki o Minotaurze uwięzionym w labiryncie pod pałacem w Knossos? Minotaur był synem mitycznego króla Minosa, który przybrał postać człowieka z głową byka. W trosce o bezpieczeństwo poddanych król Minos wybudował dla niego labirynt, w którym go uwięził. Po zabiciu Minotaura labirynt ten stał się pałacem. 

Całkiem niedawno, bo w XIX wieku okazało się, że taki pałac rzeczywiście istniał i co więcej, układ jego pomieszczeń przypominał labirynt. Okazuje się więc, że nawet w mitologii znajdzie się czasem ziarnko prawdy, które może zainspirować do nowego odkrycia. Dzisiaj opowiem Wam o jednych z najstarszych zabytków europejskiej architektury: pałacach w Knossos oraz Mykenach. 

Czas i cywilizacje

Cywilizacje, o których będę opowiadała czyli minojska i mykeńska tworzyły się podczas epoki brązu. Brzmi bardzo dawno, prawda? Ten czas był tak odległy dla Starożytnych Rzymian, jak Starożytni Rzymianie dla nas. Pałace na Krecie oraz w Mykenach  powstały podczas średniej epoki brązu czyli po 2000 r. p.n.e.  Nie przeszkadzało to jednak w tym aby budynki, które tworzyli posiadały całkiem złożony układ funkcjonalny oraz techniczne udogodnienia.
   

Cywilizacja kreteńska: pałac Minosa w Knossos

Cywilizacja kreteńska, która bywa zwana także minojską od mitycznego króla Minosa z Knossos rozwijała się na wyspie od okresu neolitycznego (od ok. 5000 r. p.n.e) do ok. 1450 r. p.n.e. Właśnie ta specyficzna lokalizacja – na wyspie – wpłynęła na ostateczny kształt pałacu w Knossos. Podobnie też kontakty handlowe, prowadzone po 2000 r. p.n.e. z cywilizacjami z Egiptu i Bliskiego Wschodu inspirowały Kreteńczyków do rozwijania architektury i wzbogacania jej o detale inspirowane tamtymi kulturami np.: freski we wnętrzach, kolumny, filary. 

Pałace budowano tam jako duże, nieregularne i niesymetryczne zespoły pomieszczeń, które były zgrupowane wokół dziedzińca. Znajdowały się tam tarasy, portyki. Konkretnym przykładem takiego budynku jest pałac Minosa w Knossos. Ten kompleks pomieszczeń przypominający labirynt, którego budowę wg. mitologii nadzorował Dedal, był rozłożony na czterech poziomach. Zajmuje on powierzchnię ponad 1,5 hektara i posiada naprawdę imponująca klatkę schodową. Sale kreteńskich pałaców, do których wchodziło się przez krużganki były  umeblowane i niekiedy pokryte freskami. Kolumny przy krużgankach także posiadały bardzo barwne malowidła. W budynkach tych były instalowane łazienki i toalety. Zapewniony był więc odpowiedni system kanalizacyjny. Niektóre pokoje posiadały kosze na węgiel drzewny przeznaczony do gotowania i ogrzewania w zimie. Dużą część pałacu Minosa w Knossos w części parterowej zajmowały magazyny żywności co może świadczyć o tym, że był to główny punkt dystrybucji żywności dla wyspy. Pałace nie były obwarowane. Być może sama lokalizacja na wyspie otoczonej wodami była wystarczającą ochroną. 

Cywilizacja mykeńska: Mykeny

W tym samym czasie gdy na Krecie rozwijała się kultura kreteńska, na lądzie greckim trwała kultura mykeńska nazywana także poźnohelladzką. Jednym z jej głównych ośrodków były Mykeny. Ich nazwę można znaleźć już w eposach homeryckich, gdzie była przedstawiana jako siedziba króla Agamemnona. Pałace w Mykenach czy też w Tyrynsie posiadają obwarowania czym wyraźnie kontrastują z budowlami kreteńskimi.

Najstarsze zachowane pozostałości Myken pochodzą z około 1300 r. p.n.e. Są to części zarówno miasta jak i cytadeli. Wejście do Myken prowadzi przez Lwią Bramę o szerokości przejścia 3 m. Jest ona zbudowana z ogromnych kamieni i zwieńczona trójkątną rzeźbą przedstawiającą parę lwów zwróconych w swoją stronę i flankujących kolumnę znajdującą się na środku tej kompozycji. 

Cytadela otoczona była murem o szerokości około 6 metrów. Został on wybudowany jeszcze przed 1400 r. p.n.e. Kamienie, z których został wybudowany już starożytnym grekom wydawały się niemożliwe do udźwignięcia. To dlatego nazwali ten mur cyklopowym – od mitycznych olbrzymów z jednym okiem – cyklopów. Zaraz za Lwią Bramą z prawej strony znajduje się kolisty cmentarz z grobami szybowymi. Do pałacu prowadziła rampa dla rydwanów oraz wybudowana później klatka schodowa dla pieszych. W pałacu wybudowane były: wartownia lub pokój dzienny, wielki dziedziniec oraz przedsionek prowadzące do megaronu, w którym znajdowały się tam cztery kolumny, które podtrzymywały strop oraz centralne palenisko. 

---

Pałace w Mykenach i w Knossos są niezwykłymi przykładami złożoności i zaawansowania architektury z epoki brązu. Gdyby przetrwały do dzisiaj dużo lepiej ilustrowałyby możliwości ludzi sprzed około 3500 lat. Przedsięwzięcia, które podejmowali, byłyby także dzisiaj – mimo zaawansowanej technologii – dość wymagające dla budujących. Też Wam się wydaje, że czasem nie doceniamy naszych przodków?

Bibliografia

1. Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.
2. Watkin D., Historia architektury zachodniej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001, 2006.
3. Parandowski J., Mitologia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1987.
4. https://pl.wikipedia.org/wiki/Starożytny_Rzym [data dostępu: 1.05.2020r.]
5. https://pl.wikipedia.org/wiki/Epoka_brązu [data dostępu: 1.05.2020r.]

Ilustracje: 

• Rys. 1 Oś czasu, odległości pomiędzy: epoką brązu, Cesarstwem Rzymskim a czasami współczesnymi. (opracowanie autorskie)
• Rys. 2 Mapa: kultura kreteńska i mykeńska (opracowanie autorskie) 
• Rys. 3 Plan pałacu Minosa w Knossos (opracowanie autorskie na podstawie rzutów z pozycji bibliograficznych)
• Rys. 4 Lwia Brama w Mykenach (grafika autorska)
• Rys. 5 Widok na Mykeny (źródło: https://commons.wikimedia.org)