Czy wiedzieliście co znajdowało się na początkach chrześcijaństwa w miejscu obecnej bazyliki św. Piotra? Zastanawialiście się kiedyś czym jest bazylika i skąd pochodzi ta forma budynku? Ten artykuł udzieli odpowiedzi na te oraz wiele innych pytań.
Wyruszmy w podróż po architekturze bazylik!
Spory o pochodzenie bazyliki
Zwykle gdy mówimy o bazylice mamy na myśli tytuł honorowy udzielany kościołom w Kościele katolickim. Czy jest to jednak jedyne znaczenie tego słowa? Skąd ono pochodzi?
Pierwotne znaczenie słowa “bazylika” jest pochodzenia greckiego i oznacza “królewski”. Czy to oznacza, że architektura naszych współczesnych bazylik jest inspirowana świątyniami greckimi? Najprawdopodobniej nie. A na pewno nie w sposób bezpośredni. Greckie świątynie były otoczone wokół kolumnadą, wierni nie mogli do nich wchodzić, a wnętrze było zwykle także mniej rozbudowane niż naszych kościołów.
Gdy poszukamy dalej okaże się, że w Starożytnym Rzymie budowano budynki użyteczności publicznej zwane bazylikami. Były to obszerne i wielofunkcyjne obiekty. Składały się one z kilku naw i posiadały apsydy- zupełnie jak współczesne kościoły. To właśnie rzymskie bazyliki były przez wiele lat uznawane za bezpośrednią inspirację dla wczesnochrześcijańskich bazylik. Czy jednak słusznie?
W 1917 roku dokonano bardzo ciekawego odkrycia. Okazało się, że w Rzymie przy Porta Maggiore znajduje się podziemna świątynia. Nie była to jednak świątynia związana z chrześcijaństwem, ale budowlą kultu jednej z pogańskich sekt. Pochodzi ona prawdopodobnie z I wieku naszej ery. Jest to małe pomieszczenie mające nie więcej niż 12 metrów długości. Posiada: nawę główną, nawy boczne, filary, apsydę. Wygląda zupełnie jak chrześcijańska kaplica. Wiele osób zatem dopatruje się w świątyni przy Porta Maggiore najbardziej bezpośredniego wpływu na kształt wczesnochrześcijańskich bazylik.
Myślę, że architektura zarówno wtedy jak i dzisiaj się przenika wywierając na siebie wpływ. Przedstawię Wam dokładniej jak wyglądały bazyliki rzymskie, które na świątynie przy Porta Maggiore miały bez wątpienia wpływ.
Starożytny Rzym
Forma architektoniczna nazwana bazyliką, która pojawiła się w Starożytnym Rzymie była reprezentacyjną budowlą, która pełniła wiele funkcji. Był to zarówno targ, giełda, jak i sąd. Lokalizowano ją przy placach targowych. Stała się także stałym elementem forum (przestrzeni o funkcjach społecznych, politycznych oraz reprezentacyjnych).
Rzymska bazylika była budynkiem wielonawowym. Jego nawa główna była podwyższona i była bezpośrednio doświetlona. Oddzielona była od naw bocznych rzędami kolumn lub filarów. Posiadała apsydę znajdującą się najczęściej przy krótszej ścianie budynku, naprzeciwko wejścia. Apsyda była miejscem podkreślonej randze: sprawowano tam sądy, nadzorowano targ itp.
Bazylika jako forma
Forma rzymskiej bazyliki została zaadaptowana do potrzeb Kościoła katolickiego. Pierwsi chrześcijanie zdecydowali się więc na wykorzystanie istniejącej formy budynku świeckiego. Zarówno funkcjonalnie (służyła do odbywania się zgromadzeń), jak i ideowo (była pozbawiona skojarzeń związanych z pogaństwem) odpowiadała wymaganiom tworzonego Kościoła.
Była ona wielokrotnie modyfikowana i dostosowywana do aktualnie panującej mody czy też osiągnięcia określonych celów projektowych. Jednakże aby rozpoznać bazylikę wystarczy przyjrzeć się dwóm kluczowym elementom, które są niezmienne. Bazylika:
- to kościół podłużny, którego nawa główna jest wyższa od naw bocznych,
- posiada okna umieszczone powyżej dachu naw bocznych.
Bazylika wczesnochrześcijańska
Bazylika wczesnochrześcijańska swoją formą symbolizuje drogę ku świętości. Na jej końcu znajduje się apsyda z ołtarzem, gdzie dokonuje się przeistoczenie. Taka bazylika składa się zwykle z nawy głównej i dwóch naw bocznych oddzielonych od nawy głównej rzędami kolumn. Wspomniana wcześniej apsyda znajdowała się po stronie wschodniej kościoła. Po stronie zachodniej kruchta (tzw. narteks) oraz atrium. W tej formie najważniejsze było to, że tworzyła miejsce gdzie wierni mogli się gromadzić oraz klarowność motywu drogi.
Podsumowując, elementy bazyliki były rozmieszczone od zachodu w następujący sposób:
- otwarte atrium ze studnią i kolumnowymi krużgankami
- narteks, czyli przedsionek
- nawę główną wyższą od naw dwóch lub czterech naw bocznych
- transept, czyli nawa poprzeczna
- ołtarz
- apsyda z tronem biskupim, czyli katedrą.
Stara bazylika św. Piotra
Przykładem wczesnochrześcijańskiej bazyliki jest nieistniejąca już bazylika św. Piotra w Rzymie. Jej budowa rozpoczęła się ok. 324 r. w miejscu, gdzie znajduje się obecny kościół pod tym samym wezwaniem. Została wzniesiona jako memori nad grobem świętego Piotra. Było to więc martyrium będące celem licznych pielgrzymek. Dlatego właśnie między nawą główną a absydą zlokalizowano bardzo szeroki transept (miejsce po którym mogliby krążyć wierni aby oddać cześć memori świętego, które usytuowane było pod baldachimem wspartym na spiralnie skręconych kolumnach). Była to bazylika 5 nawowa. Ściany nawy głównej wsparte były na architrawach. Przed bazyliką znajdowało się atrium, na środku którego zlokalizowana była fontanna w kształcie szyszki służąca do rytualnego obmywania. Budynek został rozebrany w 1506 roku.
Mam nadzieję, że ten artykuł przedstawił Wam kilka ciekawostek związanych z powstawaniem bazylik. Wiecie już, że nie tylko kościoły bywały bazylikami oraz o tym, iż nie każdy kościół jest bazyliką. Życzę Wam dużo radości z poszukiwania tego typu budynków w Waszych miejscowościach!
Bibliografia:
- Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.
- Pevsner N., Historia architektury europejskiej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2013.
- Watkin D., Historia architektury zachodniej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001, 2006.
- https://en.wikipedia.org/wiki/Porta_Maggiore_Basilica [data dostępu 11.05.2020r.]
- https://encyklopedia.pwn.pl [data dostępu 11.05.2020r.]
Spis ilustracji:
- Rys. 1 Partenon- grecka świątynia (szkic autorski)
- Rys. 2 Szkic formy bazyliki przy Porta Maggiore w Rzymie (szkic autorski)
- Rys. 3 Bazylika Maksencjusza w Rzymie. Rzut, przekroje. (autorska grafika na podstawie materiałów z: /www.flickr.com/ oraz Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.)
- Rys. 4 Schemat bazyliki wczesnochrześcijańskiej (rysunek autorski na podstawie materiałów z: Koch W., Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne, Wydawnictwo Weltbild, Warszawa 2011.)
- Rys. 5 Rzut wczesnochrześcijańskiej bazyliki św. Piotra (grafika autorska na podstawie materiałów z: https://encyklopedia.pwn.pl)
- Rys. 6 Wczesnochrześcijańska bazylika św. Piotra (szkic autorski)
Mama Architekt 